Vraag : Ik lees in het Judaica Bulletin van oktober 2015 een zinsnede uit een artikel van rabbijn Evers: "Met het oog op materieel succes stelt de Talmoed: Voor de conceptie van een kind ligt het reeds vast of het kind arm of rijk zal zijn." Zijn we daarmee niet beland bij een materiële predestinatie? Werkt dat geen passiviteit in de hand? En verder: Onze kwade neiging wordt 'jeetser hara' genoemd. Hoe kom ik aan die neiging? Die is toch niet aangeboren?
Antwoord : Het artikel waaraan je refereert je (Judaica Bulletin 29.1, oktober 2015, pag. 9) gaat over de studie van Tora en het najagen van mitsvot, wat volgens de rabbijn het enige levensgebied vormt waar succes in direct verband staat met de geïnvesteerde moeite. Er wordt vermeldt dat met het oog op materieel succes de Talmoed stelt: 'Voor de conceptie van een kind ligt reeds vast of het kind rijk of arm zal zijn' (bT. Nidda 16b). Ook wordt de Talmoed aangehaald met de uitspraak: 'Alles is vooraf bepaald behalve ontzag voor God.' De teneur van het artikel is, dat je relatie tot God voornamelijk bepaald wordt door Tora studeren en Tora doen, en niet door andere, materiële zaken.
De uitspraak "Alles is vooraf bepaald behalve ontzag voor G'd" is een enigszins vrije weergave van een uitspraak van rabbi Chelbo in de Talmoed: "Alle dingen zijn in de hand van Eeuwige behalve de eerbied voor de Eeuwige." Dat is geen oproep tot een passief predestinatiegeloof, integendeel, het geeft aan dat je alleen verantwoordelijk bent voor die zaken die je echt kunt beïnvloeden. De rest kun je aan God overlaten.
Armoede en rijkdom
De uitspraak "Voor de conceptie van een kind ligt reeds vast of het kind rijk of arm zal zijn," moet mijns inziens zo worden opgevat, dat vóór de conceptie de ouders al arm of rijk zijn en dat daarmee vastligt of het kind in een arm dan wel rijk gezin ter wereld komt. Daar hoeft het verder niets voor te doen. Maar om als volwassene een godvruchtig leven te kunnen leiden zal het zichzelf moeten inspannen Tora te leren en Tora te doen. Daar moet het dus zelf veel voor doen.
Wat rijkdom en armoede betreft weten we allemaal dat die gedeeltelijk samenhangen met je eigen gedrag en gedeeltelijk met de omstandigheden waarin je buiten je invloed komt te verkeren. Leven met de Tora betekent dat je jezelf niet in armoede moet werken door je slecht en onverantwoord te gedragen. Voor je rijkdom betekent het dat je die alleen mag verwerven op basis van eerlijke economische activiteiten en dat als je rijkdom bezit je die ook moet aanwenden voor het welzijn van de gemeenschap. Dat is Tora.
De kwade neiging
Wat de jeetser hara betreft (ik vertaal liever met "de mogelijkheid tot het kwaad" dan met "de neiging tot het kwaad"), die is naar rabbijns inzicht inderdaad aangeboren, net zoals overigens de jeetser hatov, de mogelijkheid/neiging tot het goede. Een mens heeft de vrije keuze voor de ene dan wel de andere mogelijkheid te kiezen. Tora leert ons daarbij wat goed en kwaad is en hoe daarmee om te gaan.